Yazım İçin Format Belirleme

Yazım İçin Format Belirleme
Writeln deyimi ile yapılan bilgi çıkışlarını düzenlemek için yazım formatları kullanılır. Yazdırılmak istenilen değerin tipine bağlı olarak iki farklı yazım formatı kullanılır.
1. Yazım Formatı (M:n) :Bu yazım formatına göre yazdırılmak istenilen M değeri n karakterlik alanda sağa dayalı olarak yazılır. M değerini oluşturan dijit veya karakterin uzunluğu n sayısından küçük ise, aradaki fark kadar sol tarafta boşluk bırakılır. M değerinin uzunluğu n sayısına eşit veya büyük ise yazdırma işlemi format belirtilmemiş gibi gerçekleştirilir.
Consti:integer=567;b:boolean=True;c:char='b';htr ing[ 10] ='Nasılsınız';beginWriteln('123456789');Writeln;Wr iteln(i:9);Writeln(b:9);Writeln(c:9);Writeln(h:9); Writeln(i:2);Writeln(h:5);end.
2. Yazım Formatı (M:n:k) : Bu yazım formatı real sayılar üzerinde çalışmaktadır. Bu yazım formatıyla reel sayılar üssüz notasyonda yazdırılır. Bunu sağlamak için sadece real sayılar için geçerli olan 2. yazım formatı kullanılır. Yazdırılacak M real değeri n karakterlik alanda sağa dayalı olarak üssüz yazdırılır, k ise n karakterin sonundaki kesirli kısmı göstermektedir.
Örneğin; A değeri, A:7:2 şeklinde yazdırılmak istenirse; program real sayı için 7 karakterlik yer ayırır. Bu alanın son iki hanesi ondalıklı kısım için sondan 3. hanesi ise desimal nokta için kullanılır.
Sayının tamsayı kısmı ayrılan alanın uzunluğundan küçük ise, aradaki fark kadar sol tarafta boşluk bırakılır. Yazdırılacak sayının tam sayı kısmı bu alana sığmıyor ise, tamsayı için ayrılan alanın uzunluğu yazdırılan sayının tamsayı alan uzunluğuna eşit büyüklükte kabul edilir. Kesirli kısmı ayrılan alandan daha küçük ise aradaki fark kadar sağ tarafa 0 dijiti ilave edilir. Kesirli kısım alana sığmıyorsa yuvarlatılarak yazılır.
Yazım sırasında kesirli alanın yazılması istenmiyorsa k sayısının "0" yazılması gerekir. k sayısının sıfır olması desimal noktanın yok olmasını sağlar.
const a:real=123.127927;beginWriteln('123456789');Writel n('*********');;Writeln(a:9:4);Writeln(a:9:3);Writ eln(a:9:2);Writeln(a:9:0);Writeln(a:7:2);Writeln(a :6:2);Writeln(a:5:2);Writeln(a:0:0);end.
Programın çalışmasıyla elde edilen sonuç aşağıda verilmiştir. Program sonucuna göre sondan 2. ve 3. satırların aynı olduğuna dikkat ediniz

Veri tipleri
Integer Tipi Veriler
Integer tipindeki veriler tamsayılardan oluşmuşlardır ve kayar nokta içermezler. Turbo Pascal'daki tamsayılar -32768 ile +32767 arasında sınırlandırılmışladır.
Word Tipi Veriler
Word Tipi veriler, 0-65535 arasındaki tamsayılardan oluşmuşlardır.
Shortint Tipi Veriler
-128 ile +127 arasındaki tamsayılardan oluşmuşlardır.
Byte Tipi Veriler
Byte tipi veriler işaret ve desimal nokta içermeyen 0-255 arasındaki değerlerden oluşan tamsayılardır. Programda, 0-255 arasındaki tamsayılar için değişken veya sabitlerin Byte tipi olarak tanımlanması bellekten tasarruf sağlar.
Longint Tipi Veriler
-2147483648 ile +2147483647 arasında görev yaparlar ve tamsayıların menzil olarak en kapsamlısıdır.
Boolean Tipi Veriler
Mantıksal ifadeler olarak da isimlendirilebilen Boolean tipi veriler sadece iki değerden oluşurlar. Bunlar "FALSE" ve "TRUE" dir.
Durum:Boolean;
Hata:Boolean;
Char Tipi Veriler
Char tipi veriler, ASCII karakter kümesinin 256 adet elemanından oluşurlar. Char tipi veriler bir sabit olarak ele alındığından ' 'içerisinde yazılır.
String Tipi Veriler
Bu tip veriler, karakter kümesi şeklinde olup ' ' içerisinde yazılırlar.
A:STRING[ 5] ;
B:STRING[ 16] ;
Burada A isimli karakter kümesi maksimum 5 karakterden, B isimli karakter dizisi ise maksimum 16 karakterden oluşmaktadır.
Bu bilgilerin eşliğinde ilk pascal programını yazabiliriz.
Program Birinci_ve_ilk_prog_ram;VarMesajtring[ 7] ;BEGINMesaj:='Merhaba Yaşamı Yaşanası Kılan Güzel İnsanlar';Write(Mesaj);END.
Programımızın çalıştırılmasıyla ekran görüntüsü aşağıdaki gibi olacaktır.
Merhaba, Yaşamı Yaşanası Kılan Güzel İnsanlar
Real Tip Veriler
Real tip veriler desimal nokta içeren ve üslü formda ifade edilebilen gerçel sayılardır. Üs ifadesi olarak "E" harfi kullanılmaktadır. Kullanımları ile ilgili örnekler aşağıda verilmiştir. Tanım aralığı;2.9E-39..1.7E38 'dir. Bellekte 6 byte yer kaplar.
-2.3454
123.11223344
-2.45E+12
2.45E+12
1.123123E-12
Olağan koşullarda bir programlama hatası söz konusu değilse veya çok büyük sayılar ile çalışılmıyor ise REAL tip sayılarla çalışmada bir sorun ile karşılaşmayız.
Kişisel bilgisayarların mikro işlemcileri 80x86 olarak isimlendirilir. Bu işlemci ailesinin yükünü hafifletmek için 80x87 olarak bilinen matematik işlemcisi kullanılır. Pascalda bu işlemci ile kullanılmak üzere dört tip tanımlanmıştır. Bunlar;Single, Double, Extended ve Comp 'tur.
Single Tip Veriler
Single tip veriler, 1.5E-45...3.4E38 sayı kümesi aralığında tanımlanabilir. Bellekte 4 byte yer kaplar.
Double Tip Veriler
Double tip veriler, 5.0E-45...3.4E38 sayı kümesi aralığında tanımlanabilir. Bellekte 8 byte yer kaplar.
Extended Tip Veriler
Extended tip veriler, 3.4E-4932...1.1E4932 sayı kümesi aralığında tanımlanabilir. Bellekte 10 byte yer kaplar.
Comp Tip Veriler
Comp tip veriler çok uzun tamsayıların tanımlanması için kullanılır. Comp veri tipi ile 19-20 basamaklı sayılar ifade edilir. Tanım aralığı; -263...263
80x87 sınıfındaki veri tiplerinin kullanılabilmesi için programın en başına {$N+} derleyici komutu verilmelidir. Bilgisayarda matematik işlemci yok ise {$E+} matematik işlemci emülasyonu da bu satıra eklenir.
{$N+}{$E+}program cok_buyuk_sayilar;varUses wincrt;{Dos için CRT}aingle; b:double;c:extended; d:comp;begin;A:=12E-40;B:=12E+39;D:=1234567890;C:=A+B+D;Writeln(C);End .


File menüsü
Pascal file menüsü üzerinde 10 ayrı menü komutu vardır. Bunların görevleri aşağıda özetlenmiştir.

Şekil 1. Turbo Pascal File Menüsü
Open: Daha önceden diskte varolan Pascal program dosyasının editöre yüklenmesi için kullanılır. Pascalın DOS sürümü ile çalışırken aynı yöntem geçerli olmakla birlikte, aynı işlemi, F3 tuşuna basarak da yapabiliriz. Bu menü komutu kullanıldığında Şekil 2'de verilen diyalog kutusu görülecektir.
Disk üzerinde bulunan bir Pascal dosyasını editöre yüklemek için diyalog kutusunda görülen *.PAS yazılı yere programın adı yazılarak "Enter" tuşuna basılır veya önce tab tuşuna bastıktan sonra ok tuşları ile programın adı üzerine gelinerek "Enter" tuşuna basılır. Aynı seçim, mouse ile açılmak istenilen programın üzerine gelip iki kez sol tuşu tıklayarak da gerçekleştirilir.
New: Editörde yeni bir Pascal dosyası yaratmak amacıyla kullanılır.
Save: Yazılan programın hafızaya alınması işlemini gerçekleştirir. Program ilk defa hafızaya alınacak ise Şekil 3'de görülen Save As Diyalog Kutusu ekrana gelerek, programa bir isim verilmesini bekleyecektir. Programın hafızaya alınması için program adı yazıldıktan sonra mouse ile "ok" tuşuna veya klavyeden "Enter" tuşuna basılması gerekir. Daha önceden diskte bulunan bir Pascal programı üzerinde yapılan değişiklikler nedeniyle hafızaya alma işlemi için bu komut kullanıldığı zaman, program eski adı ile kaydedileceğinden aynı diyalog kutusu ekranda görülmez.
Pascalın DOS sürümü ile çalışırken yazılan programın hafızaya alınması için bu menü komutu ile aynı işleve sahip olan F2 tuşuna basılması yeterlidir.

Şekil 2. Open Diyalog Kutusu

Şekil 3. Save Diyalog Kutusu
Save As: Editörde aktif penceredeki Pascal programının yeni bir isimle kaydedilmesi amacıyla kullanılır. Komutun kullanılmasıyla ekrana Save As Diyalog Kutusu gelir. Programa verilecek yeni isim yazılarak "Enter" tuşuna basılır.
Save All: Pascal ile program yazarken, birden fazla program penceresi ard arda açılabilir. Komut kullanıldığında açık olan bütün Pascal programları bilinen adları ile hafızaya alınır. Komutun kullanılması için açık pencerelerdeki programlara daha önceden isim verilmiş olmalıdır.
Change Dir: Sadece Dos sürümü Turbo/Borland Pascalda bulunan bu komut, aktif çalışma sürücüsü veya dizininin değiştirilmesi amacıyla kullanılır. Komut çalıştırıldığında istenilen dizin veya sürücü seçilerek "Alt+K" tuş kombinasyonuna basılır veya tab tuşu ile "Ok" butonuna gelinerek "Enter" tuşuna basılır.
Print: Aktif Pascal penceresindeki program listesinin yazıcıdan alınmasını sağlar.
Printer Setup: Printer seçimi ve printer ayarlamalarının yapılması için kullanılır. Komut kullanıldığında Şekil 4 'te verilen diyalog kutusu ekrana gelir. Printer ve port bölümünden yazıcı seçimi yapılır. Set Up.. tuşuna basıldığında yazıcı ayarlarında istenilen değişikliklerin yapılmasını sağlayan diğer bir diyalog kutusu ekrana gelecektir. Burada kağıt boyutu, kağıdın yazıcıya yerleştirilme şekli, kağıt kaynağı (el ile, üst tepsi, otomatik vb), kullanılacak kağıt kalitesi gibi değişkenlerden istenilenleri seçmemize olanak sağlanmıştır.

Get Info: Sadece Dos sürümü Turbo/Borland Pascal 'da bulunan bu komut, program ile ilgili bilgileri içeren bir diyalog kutusu ekrana gelir. Amacı programın ile ilgili çeşitli bilgilerin programcıya sunulmasıdır.
Dos Shell: Sadece Dos sürümü Turbo/Borland Pascalda bulunan bu komut, geçici olarak Pascal editörünün terkedilip Dos ortamına dönülmesi amacıyla kullanılır. Dos ortamından tekrar editöre dönülmesi için Dos promptunda EXIT yazılır.
Exit: Pascal 'dan çıkış için kullanılır.

Edit Menüsü
Edit menüsü yardımıyla program içinde belli blokların silinmesi, başka yere taşınması, kopyalanması gibi işlemleri yapabilmek mümkündür.
Yukarıda sözü edilen işlemlerin yapılabilmesi için öncelikle üzerinde işlem yapılacak program bloklarının Shift ve Ok tuşlarına aynı anda basılması ile işaretlenmesi gerekmektedir. Metinin işaretlenmesi işleminden sonra edit menüsü üzerinde görülen menü komutları çalıştırılır.
Cut: İşaretli metinin silinmesi amacıyla kullanılır. Kısa yol tuşu (Shift+Del).
Copy: İşaretli metini panoya (clipboard) kopyalar. Bu şekilde panoya kopyalanan metinin istenilen yere kopyalanması işlemi için bu komuttan sonra aşağıda tanımlanan Paste komutunun kullanılması gerekmektedir. Kısa yol tuşu (Ctrl+Ins).
Paste: Copy komutu ile panoya kopyalanan metinin editör üzerinde istenilen yere kopyalanabilmesini sağlar. Kısa yol tuşu (Shift+Ins).

Compile Menüsü
Compile Menüsü (Şekil 11) editörde aktif bulunan Pascal programının derlenmesinde, bu programa bağlı unit programların derlenmesinde ve yazılan Pascal programının dos/windows ortamında kendi başına çalışır duruma yani; XXXXXXXX.EXE durumuna getirilmesi için kullanılır. En çok kullanacağımız menü komutları aşağıda özetlenmiştir.
Compile: Editör ekranındaki aktif durumda olan programı derlemek amacıyla kullanılır. Kısa yol tuşu (Alt+F9).
Make: Editör ekranındaki aktif durumda olan programı ve bu programa bağlı unit harici programlarını en son değiştirilmiş halleriyle derleme işlemini yapar. Kısa yol tuşu (F9).
Build: Editör ekranındaki aktif durumda olan programları ve bu programa bağlı unit harici programlarını birlikte derler.

Şekil 10. Compile Menüsü
Destination Memory (Disk): Sadece DOS Turbo Pascalda bulunan bu komut ile Programın derlenerek çalıştırılacağı ortamın belirtilmesi için kullanılır. Seçenek üzerine "Enter" tuşuna basılarak Memory yazılı bölüm Disk veya Disk yazılı ise Memory durumuna alınır. Destination Disk durumunda derleme sonucunda program dos ortamında direkt olarak çalıştırılabilir.
Target: Yazılan programın derlenip çalıştırılacağı ortamı belirlemek için kullanılır. Pascal Real mode, Protected mode ve Windows olmak üzere üç ortam sunmaktadır.
Editör ve derleyici ile ilgili detaylar kullanıcı kitaplarından veya Help menüsünden sağlanabilir

Run Menüsü
Run menüsünde yazılan programın çalıştırılması için bazı komutlar bulunmaktadır. Run menüsünde bulunan menü komutları aşağıda özetlenmiştir.
Run: Programı derleyerek çalıştırır. Kısa yol tuşu (Ctrl+F9).

Şekil 9. Goto Line Number Diyalog kutusu
Program Reset: Sadece DOS sürümü Turbo/Borland Pascal'de bulunan bu komut ile Step Over veya Trace Into komutlarından biri çalıştırılınca, yapılan kontrolü durdurmak ve hata kontrolünü tekrar programın ilk deyimi üzerine almak için kullanılır. Kısayol tuşu (Ctrl+F2).
Goto Cursor: Sadece DOS sürümü Turbo/Borland Pascal'de bulunan bu komut ile editör ekranındaki program yazılımında kursörün bulunduğu satıra kadar olan program bölümünün derlenerek çalıştırılmasını sağlar. Kısayol tuşu (Ctrl+F4).
Trace Into: Sadece DOS sürümü Turbo/ Borland Pascal'de bulunan bu komut ile editör ekranındaki programın satır satır çalıştırılmasını sağlar. Kısayol tuşu (F7).
Step Over: Sadece DOS sürümü Turbo/ Borland Pascal'de bulunan bu komut ile editör Trace On durumuna geçer. Aktif durumdaki programın çalışması sırasında programın hangi satırları izlediğini ve işlem sırasını izlemek amacıyla kullanılmaktadır. Kısayol tuşu (F8.)

Search Menüsü
Search Menüsü (Şekil 6), program yazımı sırasında belirli sözcüklerin aranması ve değiştirilmesi, istenilen program satırına hızlı bir şekilde ulaşılması vb. gibi işlemlerin kolaylıkla yapılabilmesini sağlar.
Find: Bu komut program içinde herhangi bir metinin aranması amacıyla kullanılır. Komut aktif hale geldiğinde Şekil 7'deki diyalog kutusu ekrana gelir. Aranılacak metin, kendisi için ayrılmış alana yazılarak klavyeden "Enter" tuşuna veya mouse ile Ok butonuna basılır.

Şekil 6. Search Menüsü
Bulunulan noktadan ileriye doğru arama yapılacak ise Direction bölümünde Forward terimi işaretlenmeli, geriye doğru arama yapılacak ise Backward terimi işaretlenmelidir.

Şekil 7. Find Diyalog kutusu
Scope bölümünde, sözcüğün tüm dosya içinde aranılması isteniyorsa global, sadece seçilen metinde aranılması isteniyorsa selected text bölümleri işaretlenmelidir. Origin bölümünde, aramaya başlanacak sözcük, nokta bütün dosya içinde aranılacak ise entire scope, imleçin bulunduğu noktadan itibaren aranılacak ise from kursor bölümleri seçilmelidir.
Replace:Yazılan program içinde kullanılan herhangi değişkenlerin veya Pascal sözcüklerinin başka bir değişken veya Pascal sözcüğü ile değiştirilmesi gerekebilir. Bu komut kullanıldığında Şekil 8'deki diyalog kutusu ekrana gelir. Text to find' 'in karşısında ayrılmış alana değiştirilmesi istenilen sözcük, New Text' in karşısındaki ayrılmış alana yeni sözcük yazılır. Değiştirilecek sözcük programın tamamında veya birden çok yerinde değiştirilecek ise Change all tuşunun üzerine gelinir ve klavyeden "Enter", mouse ile Ok butonuna basılır. Programda aranılan metin bulunduğunda değişim için kullanıcıdan onay bekleyen bir diyalog kutusu ekrana gelir. Değişime onay için "Y", değişime hayır demek için "N" tuşuna basılır.

Şekil 8. Replace Diyalog kutusu
Search Again: Find menü komutu ile arama yapıldığında, program içinde aranılan metine ilk karşılaşılan yerde arama kesilir. Aynı metini tekrar aramak için Search Again menü komutu kullanılır.
Goto Line Number: Program içinde istenilen program satırına hızlı bir şekilde ulaşılmasını sağlar (Şekil 9). Komutun kullanımıyla ekrana gelen diyalog kutusunda ayrılmış alana satır numarası yazılarak "Enter" tuşuna basılır

Write-Writeln
Pascal programlama dilinde yazma işlemi için WRITE ve WRITELN komutları kullanılmaktadır. Bu komutların genel kullanım yapısı şu şekildedir
Write(A1,A2,A3,...,An)
Writeln(A1,A2,A3,...,An)

İki kullanım şekli arasındaki fark, Read ile Readln arasındaki fark gibidir. İfadeler Write ile yazdırıldıktan sonra kursör aynı satırda bekleyecektir, Writeln ile yazdırılması durumunda ise kursör bir sonraki satıra geçecektir.
Vars,a,n:integer;......begins:=3;a:=9;n:=5;Write(s );Write(a);Write(n);End.

Programın çalıştırılmasıyla elde edilen sonuç;
395
olacaktır.
Aynı değişkenleri Writeln ile yazdırdığımızda;
Vars,a,n:integer;......begins:=3;a:=9;n:=5;Writeln (s);Writeln(a);Writeln(n);End

3
9
5
elde edilecektir.
Read-Readln
Pascal 'da okuma işlemi için kullanılan komutlar READ ve READLN olup genel kullanım yapısı şu şekildedir;
Read(A1,A2,A3,...,An)
ReadLn(A1,A2,A3,...,An)
Read ile Readln arasındaki fark: Read, okuma işlemi tamamlandıktan sonra aynı satırda kalınmasını, Readln ise yeni bir satıra gelinmesini sağlar. Bir Pascal programı içerisinde bu iki komutun kullanımı aşağıdaki program parçasında verilmiştir.
Vars,a,n:real;beginRead(s,a,n)end.
Okunacak değerlerin düzeni;
12.45 43.543 62.12
Aynı değerleri ReadLn ile okutturmak istersek;
Vars,a,n:real;beginReadln(s,a,n)end.
Okunacak değerlerin düzeni yukarıdaki okuma düzeni ile aynı olabileceği gibi her değer ayrı bir satırda verilebilir, her hangi satırlarda verilebilir, örnek olarak s, a ve n değerleri aşağıdaki okuma düzeninde okutturulmuştur.
12.45 43.543
62.12
For-Do
For deyimi, bir program parçasının herhangi bir boolean şartına bağlı olmaksızın belirlenen sayıda üstüste çalıştırılması için kullanılır. For deyiminin genel kullanım şekilleri aşağıda verilmiştir.
1. FOR Kontrol Değişkeni :=Başlangıç_Değeri TO Son_değer DO
Begin
İşlemler
End;
Bu kullanım şeklinde başlangıç değeri bitiş değerinden küçük olmak zorundadır. TO ifadesiyle başlangıçtan bitişe kadar artarak tekrar yapılacağını, DO ifadesi de tanımlanan işlemlerin tekrarlanacağını bildirir
For-Downto
FOR Kontrol Değişkeni :=Başlangıç_Değeri DOWNTO Son_değer DO
Begin
İşlemler
End;
For deyiminin bu kullanım şeklinde başlangıç değeri bitiş değerinden daima büyük olup DOWNTO ifadesi de döngü değişkeninin tekrarlama işleminde azalacağını belirtir. DO ifadesi ise belirtilen işlemlerin döngü sayısınca tekrarlanacağını bildirir.
Turbo Pascal dilinde diğer programlama dillerinden farklı olarak başlangıç değerinden son değere artışlar/azalmalar birer birer olmaktadır. Aşağıdaki örnek programları inceleyiniz.
Program Hesap_planises Crt; {Windows için Wincrt}var i:byte;Hesapkod:String[ 10] ;Hesapadi:String[ 20] ;begin clrscr;for i:=1 to 5 dobeginWrite('Hesap Kodu ........:');Readln(HesapKod);Write('Hesap Adı............:');Readln(HesapAdi);end;Readln;end .
Örnek:Aşağıdaki örnek Program; 1'den 8'e kadar artan ve 9'dan 3'e kadar birer birer azalan içiçe for do döngülerinin kullanımını göstermektedir.
Program icice_for_ornekses crt; {Windows için Wincrt}Vari,j:byte;BeginFor i:=1 to 8 doBeginfor j:=9 downto 3 doBeginWrite(i*j:6);end;Writeln;end;Readln;End.
Örnek: 'A' dan 'Z' ye kadar büyük harfleri ekrana yazdıran Pascal programı.
Program Odev;var ch:=Char;beginWriteln('BÜYÜK HARFLER');for ch:='A' to 'Z' DOWrite(Ch,' ');end.
Örnek. Klavyeden girilen bir ifadeyi tersten yazdıran program.
program terstenyazma;uses crt; {Windows için Wincrt}varmesajtring;i,l:byte;beginWrite('Bir mesaj yazınız');Readln(mesaj);l:=length(mesaj);Writeln(L );for i:=L downto 1 doWrite(Copy(mesaj,i,1));End.
Repeat-Until
Bir program bloğunun belli bir şart sağlanıncaya kadar üst üste çalıştırılmasını sağlayan REPEAT deyiminin genel formu aşağıdaki şekildedir.
Repeat
.
Program Satırları
.
Until (Boolean Şartı)

Burada repeat, tekrar etme anlamında olup, tekrar etme işi UNTIL deyimindeki boolean ifadesi sağlanıncaya kadar devam eder. Bu deyim program satırları bölümüne herhangi bir şey yazılmaksızın kullanılabilir.
Bu döngünün en büyük avantajı belirli bir sayı ile sınırlandırılmamış olmasıdır. Boolean ifadesindeki şart sağlanıncaya kadar işlemlere devam edilmektedir.
Dikkat edilirse şart cümlesinin aldığı değer ne olursa olsun program bloğu bir kez çalışmaktadır.
Örnek : Aşağıda verilen Pascal programı karton fabrikasındaki kenar kesme ünitesinde, kesme makinasından çıkan kartonların ortalama ağırlıklarını hesaplamaktadır. Karton ağırlığı olarak 0 girildiğinde programın çalışması sona ermektedir.
Program ornek_repeat;uses wincrt;vari,sayi:integer;top,ort:real;beginclrscr; i:=0;top:=0;ort:=0;Repeati:=i+1;Write(i,'. Kartonun Ağırlığını Giriniz =');Readln(sayi);Top:=top+sayiUntil (Sayi=0);ort:=top/(i-1);Writeln;Writeln;Writeln(i-1,' Adet Kartona ait Ağırlık Ölçümü Yapılmıştır.');Writeln(i-1,' Adet Kartonun Toplam Ağırlığı =',top:6:3);Writeln('Girilen sayıların ortalaması =',ort:6:3);repeat until KeyPressed;end.
While-Do
Bir program bloğunun belli bir şart sağlandığı sürece üst üste icrasını sağlayan WHILE deyiminin genel yazılış şekli aşağıdadır.
While <şart cümlesi> Do BLOK
Do kelimesini takibeden blok WHILE deyimi tarafından döngüye sokulacak komut cümlelerini kapsar. Komut cümlesi sayısı birden fazla ise, bu bloğun BEGIN...END deyimleri arasına alınması zorunludur.
WHILE ile REPEAT arasındaki fark; Repeat döngüsü şart cümlesi yanlış olduğu sürece, While döngüsü ise şart cümlesi doğru olduğu sürece devam etmesidir.
Örnek : Repeat -Until ile yapılan örnek programı WHILE-DO ile yapalım.
program ornek_While;uses wincrt;vari,sayi:integer;top,ort:real;beginclrscr; Write('1. Kartonun Ağırlığını Giriniz =');Readln(sayi);i:=1;top:=0;ort:=0;While Sayi>0 dobeginTop:=top+sayi;i:=i+1;Write(i,'. Kartonun Ağırlığını Giriniz =');Readln(sayi);end;ort:=top/(i-1);Writeln;Writeln;Writeln((i-1),' Adet Kartona ait Ağırlık Ölçümü Yapılmıştır.');Writeln((i-1),' Adet Kartonun Toplam Ağırlığı =',top:6:3);Writeln('Girilen sayıların ortalaması =',ort:6:3);repeat until KeyPressed;end
IF Deyimi
IF deyimi, bir şartın doğru veya yanlış olmasına bağlı olarak programın belirli parçalarının çalışmasını veya çalışmamasını sağlar. IF deyimi,
IF şart cümlesi THEN Blok1;
veya
IF şart cümlesi THEN Blok1 ELSE Blok2;
şeklinde kullanılabilir.
Buradaki şart cümlesi, birbirlerine mantıksal operatörler ile bağlanmış bir veya birkaç ilişkisel operasyon veya bir tek boolean ifade olabilir. Aşağıdaki örnekleri inceleyelim:
IF A=B THEN ...
IF (A=B) AND (A=C) THEN ...
IF (A+1) < (B-1) THEN ...
IF (Cev In ['E' , 'e']) THEN ...
Then sözcüğünü takiben, bloklar birden fazla komut cümlesinden oluşurlar ise, bu blokların BEGIN ve END deyimleri içine alınması zorunludur. IF deyiminin ikinci şekli yani ELSE' den sonra gelen komut veya komutlar dizisi geçerlilik kazanmışsa, ELSE' den önce gelen komut cümlesinin yada, End deyiminin sonuna ';' işareti konulmaz. Aşağıdaki örneklerden 1.si hatalı 2.si doğrudur.
IF A=B Then Writeln ('Eşit'); Else Writeln ('Farklı');
IF A=B Then Writeln ('Eşit') Else Writeln ('Farklı');
IF deyimi içinde kullanılan Blok1 ve Blok2 çeşitli komut cümlelerinden oluşabileceğine göre bu blokların içinde başka IF cümleleri de yer alabilir. IF deyimlerinin bu şekilde kullanılmasına iç içe IF deyimleri adı verilir. IF cümlesinde yer alan her iki bloğun geçerlilik kazanması söz konusu olamaz.
IF degisken_1 <kosul> degisken_2 then
begin
-----
islemler
-----
end;
Bu kullanım şekli IF deyiminin en yalın şekillerinden biridir. Degisken_1 ile Degisken_2 arasındaki koşulun durumuna göre THEN ifadesinden sonra gelen işlemler yapılır.
Örnek: Aşağıda verilen kodlarına göre daire, üçgen ve dikdörtgenin çevresini hesaplayan Pascal programını yazınız.
1. Üçgen
2. Dikdörtgen
3. Daire

Program Cevre_Hesabi;uses crt; {Windows için Wincrt}varsekil:byte;uzun1,uzun2,uzun3:real;cevre: real;BeginWriteln('1. Üçgen');Writeln('2. Dikdörtgen');Writeln('3. Daire');Write('Şeklin Kodunu Giriniz');Readln(Sekil);If Sekil=1 thenBeginWrite('Uçgenin 1. Kenar Uzunluğunu giriniz :');readln(Uzun1);Write('Uçgenin 2. Kenar Uzunluğunu giriniz :');readln(Uzun2);Write('Uçgenin 3. Kenar Uzunluğunu giriniz :');readln(Uzun3);Cevre:=uzun1+uzun2+uzun3;end;If Sekil=2 thenBeginWrite('Dikdörtgenin Kısa Kenar Uzunluğunu giriniz:') ;readln(Uzun1);Write('Dikdörtgenin Uzun Kenar Uzunluğunu giriniz :');readln(Uzun2);Cevre:=2*(uzun1+uzun2);End;If Sekil=3 thenBeginWrite('Dairenin yarıçapını giriniz :');readln(Uzun1);Cevre:=2*pi*Uzun1;End;Writeln('S eçilen Nesnenin Çevre Uzunluğu =',Cevre:8:2);End.
Örnek : Aşağıda verilen kodlara göre birim dönüşümlerini veren Pascal programı yazınız.
Fahrenhayt 'tan (F) Santigrad 'a (C) : C=5/9*(F-32)
İnç 'ten (I) Santimetre 'ye (Cm) : Cm=2.54*I
Mil 'den (M) Kilometre 'ye (Km) : Km=1.6*M
Pound 'dan (P) Kilogram 'a (Kg) : Kg=0.45*P

Program metrik_cevrimler;uses crt; {Windows için Wincrt}var kod:byte;F,C,I,Cm,M,Km,P,Kg:real;BeginWriteln('Çev rim Kodları');Writeln('1. Fahrenhayt -> Santigrad');Writeln('2. İnç -> Santimetre ');Writeln('3. Mil ->Kilometre ');Writeln('4. Pound -> Kilogram ');Write('Çevrim Kodunu Giriniz ='); Readln(Kod);If Kod=1 then beginWrite('Fahrenhayt Değerini Giriniz ='); Readln(F);C:=5*(F-32)/9;Writeln('Santgrad Değeri =',C:7:2,' °');end;If Kod=2 thenBeginWrite('İnç Değerini Giriniz ='); Readln(I);Cm:=2.54*I;Writeln('Santimetre Değeri =',Cm:7:2);end;If Kod=3 thenBeginWrite('Mil Değerini Giriniz ='); Readln(M);Km:=1.6*M;Writeln('Kilometre Değeri =',Km:7:2);end;If Kod=4 thenBeginWrite('Pound Değerini Giriniz ='); Readln(P);Kg:=0.45*P;Writeln('Kilogram Değeri =',Kg:7:2);End;End

If Then Else Yapısı
IF degisken_1 <kosul> degisken_2 then
begin
-----
islemler
-----
end
ELSE
begin
-----
islemler
-----
end;
Bu yapı kullanıldığında, Degisken_1 ile Degisken_2 belirtilen koşulu karşıladıkları zaman THEN ifadesinden sonra gelen işlemler, aksi halde ELSE ifadesinden sonra tanımlanan işlemler yaptırılır.
IF degisken_1 <kosul> degisken_2 then
begin
islemler1;
end
else
if degisken_3 <kosul> degisken4 then
begin
islemler2;
end
else
if degisken_5 <kosul> degisken6 then
begin
islemler3;
end;
Örnek:Aşağıdaki program klavyeden girilen yılın kaç gün olduğunu vermektedir. Programı inceleyiniz.
program deneme;uses crt; {Windows için Wincrt}varyil:integer;beginclrscr;Write('Gun Sayisini ogrenmek istediginiz yili giriniz :');readln(yil);if (yil mod 4 )=0 thenbeginWriteln('Yil 366 gun');EndElseBeginWriteln ('Yil 365 gun');end;readln;end.

Case ... Of
Bir değerin birden fazla değer ile karşılaştırmasını yapan ve bir eşitliğin bulunması halinde belli program parçalarının çalıştırılmasını sağlayan CASE deyiminin genel formu aşağıda verilmiştir.
CASE Kontrol Değişkeni OF
Etiket1 : Blok1 ;
Etiket2 : Blok2 ;.
Etiketn : Blokn ;
ELSE BLOK;
END;
Kontrol değişkeni real haricindeki standart tiplerden birine sahip olan bir değişkendir. CASE deyimi içindeki etiketler LABEL olarak tanımlananlardan farklıdır. Bunlar sabit değerler olup, kontrol değişkeni ile aynı tipe sahiptir. Etiketi takip eden bloklar ise PASCAL komut cümlelerinden meydana gelir. Komut cümleleri birden fazla ise BEGIN END deyimleri arasına yazılması zorunludur. Etiketlerin dışında yazılan ELSE deyimi ve bunu takip eden blok seçimliktir
Örnek : Aşağıda kişinin yaşı girildiğinde, yaşına uygun mesajlar veren bir Pascal programı verilmiştir
Program Yasdilimses wincrt; {Dos için CRT}Var yas:integer;BeginClrscr;Write('Yaşınızı Giriniz :');ReadLn(YAS);CASE yas OF0..5:Writeln('Yaşınız 0-5 arasında');5..15:Writeln('Yaşınız 5-15 arasında');15..35:Writeln('Yaşınız 15-35 arasında');35..50:Writeln('Yaşınız 35-50 arasında');50..85:Writeln('Yaşınız 50-85 arasında');else Writeln('Çok Yaşayın');end;Readln;End.
Örnek : Bir diyet uzmanı insanlara , geliştirmiş olduğu değişik üç tür diyeti uygulamayı düşünmektedir.
1.tür diyet 60 kilo ve altındaki insanlara uygulanacak kilo aldırıcı program.
2.tür diyet 61 ile 80 kilo arasındaki insanlara uygulanacak kilo aldırmayan program.
3.tür diyet 81 ile 150 kilo arasındaki insanlara uygulanacak kilo zayıflatıcı programdır
Buna göre 10 kişi arasında yapılan bir anketle ,bu üç programa kaçar kişinin düştüğünü ve bu gruplardaki ortalama kiloları bulan bir PASCAL programını yazınız.

Program rejim_anket;uses crt; {Windows için Wincrt}var kilo,grp1,grp2,grp3,i,j,k:integer;grp1ort,grp2ort, grp3ort:real;grp1top,grp2top,grp3top:integer;BEGIN for i:=1 to 10 dobeginwrite('Kişinin Kilosunu giriniz :');Readln(Kilo);case kilo of0..60: begingrp1:=grp1+1;grp1top:=grp1top+kilo;end;61..80 : begingrp2:=grp2+1;grp2top:=grp2top+kilo;end;81..15 0: begingrp3:=grp3+1;grp3top:=grp3top+kilo;end;end;en d;grp1ort:=grp1top/grp1;grp2ort:=grp2top/grp2;grp3ort:=grp3top/grp3;Writeln('1. Gruptaki kişi sayısı =',grp1,' 1. Gruptaki kilo ortalaması =',grp1ort:8:2);Writeln('2. Gruptaki kişi sayısı =',grp2,' 2. Gruptaki kilo ortalaması =',grp2ort:8:2);Writeln('3. Gruptaki kişi sayısı =',grp3,' 3. Gruptaki kilo ortalaması =',grp3ort:8:2);repeat until keypressed;End.
Yukarıda verilen programda; for i:=1 to 10 do satırı ile yapılan işlemin 10 kez tekrar edileceği belirtilmektedir. (For .. do yapısı için 9. Bölüme bakınız.)
Örnek : Kare, dikdörgen, üçgen ve daire alan hesabı yapan bir Pascal programı hazırlanacaktır. Programda alanı hesaplanacak nesneyi belirttikten sonra ilgili alanın hesaplanabilmesi için CASE...OF yapısı kullanılacaktır.
program Sekillerin_alan_hesabi;uses Crt; {Windows için Wincrt}var Ch : char;uzun,gen,yuk,Taban,ycap: real;Alan_Kare,Alan_Dortgen,Alan_Ucgen,Alan_Daire: real;i:byte;begin (* Ana program *)Writeln;Writeln('Lütfen Alan Hesabı Yapacağınız Nesneyi seçiniz :');Writeln;Writeln('[K]are');Writeln('[D]ikdörtgen');Writeln('[u]çgen');Writeln('d[A]ire');Writeln('[C]ıkış');Write('Alan hesabı yapılacak nesne (K/D/U/A) ?=');Readln(Ch);case UpCase(Ch) of'K' : beginWrite('Karenin kenar uzunluğu =');Readln(uzun);Alan_Kare:= uzun*uzun;Writeln('Alan ',Alan_kare:12:4);end;'D' : beginWrite('Dörtgenin Genişliği = ');Readln(gen);Write('Dörtgenin Yüksekliği =');Readln(yuk);Alan_Dortgen:=gen*yuk;Writeln(' Dörtgenin Alanı= ',Alan_Dortgen:12:4);end;'U' : beginWrite('Üçgenin Taban Uzunluğu =');Readln(Taban);Write('Üçgenin Yüksekliği =');Read(yuk);Alan_Ucgen:=taban*yuk/2;Writeln('Üçgenin Alanı = ',Alan_Ucgen:12:3);end;'A' : beginWrite('Dairenin Çapı =');Readln(Ycap);Alan_Daire:= sqr(ycap)*Pi;Writeln('Dairenin Çapı =',Alan_Daire:12:3);end;'C' : begin Writeln('Bitti');exit; end;else Writeln(' Tanımsız giriş');end;end. (* Ana program sonu *)
Continue
Fortran programlama dilinde olduğu gibi tekrarlama çevrimini yeniden başlatır. Programcı, bilgi girişlerinde kullanıcının sayısal olmayan bir giriş yapacağını varsayarak önlem almak amacıyla tekrarlama işlemlerini yeniden başlatmak için CONTINUE komutu kullanılır. Bu deyim PASCAL 7.0 ' da geçerlidir.
Program Continue_Kullanimises Crt; {Windows için Wincrt}Constn=5;varsayac,i:integer;rakam :Array [ 1..n] of Real;toplam:Real;beginclrscr;toplam:=0; sayac:=1;While sayac < n dobeginWrite(Bir Sayı Giriniz:');{$I-}Readln(Rakam[ sayac] );{$I+}If IOResult >0 thenbeginWriteln('Rakam girmelisiniz');CONTINUE;end;sayac:=sayac+1end;For I:=1 to sayac dotoplam:=toplam+rakam[ i] ;Writeln('Toplam Sayı :',Toplam:7:2);end.
Örnek program çalıştırıldığında kullanıcının hatalı bir giriş yapması halinde Run Time Error hatası oluşacaktır. Bu hatalı durum IORESULT hata durumu fonksiyonu ile kontrol ettirilerek programın kırılması önlenir ve CONTINUE komutu tekrarlama çevrimini tekrar başlatır. Ancak hata yoklama rutinleri {$I-} ile pasif duruma düşürülmüştür. IORESULT fonksiyon değeri kontrolü yapabilmek için {$I-} derleme komutu verilerek Pascal hata yoklama rutinleri pasif duruma alınmalıdır. Ancak kontrol işlemi bittikten sonra hata yoklama rutinleri {$I+} ile tekrar aktif duruma getirilmelidir.
Break
Turbo Pascal 7.0 programlama dilinde bir döngüyü kırarak sona erdirmek amacıyla kullanılır. Program içinde BREAK deyimiyle karşılaşıldığında içinde bulunduğu döngüden sonraki program satırının işler hale getirir. BREAK komutu FOR-DO, REPEAT-UNTIL ve WHILE-DO döngülerinin içinde kullanılabilir.
Konunun daha iyi anlaşılabilmesi için aşağıdaki örneği inceleyiniz. Örnek Programda i ve j gibi iki sayının çarpımı yapılmaktadır. i=j olduğu durumda içteki döngü BREAK deyimi ile kırılmakta ve i 'nin değeri bir üst değere arttırılarak programın çalışmasına devam edilmektedir.
Program break_kullanimi;uses crt; {Windows için Wincrt}var i,j:integer;beginclrscr;for i:=1 to 10 dobeginWriteln(i,'. değeri ');for j:=1 to 10 dobeginif i=j then break; (* i=j olduğu takdirde içteki döngünün çalışması sona eriyor*)Writeln(i:3,' * ',j:3,'= ',i*j:3);end;Writeln('Devam Etmek için ENTER tuşuna Basınız');Readln;end;end.
GOTO Deyimi
Programın çalışma yönünün değiştirilmesi için kullanılan GOTO deyiminin genel kullanımı şu şekildedir;
GOTO Etiket;
GOTO deyimi ile kullanılan etiket, çalışma akışının yönlendirileceği noktayı gösterir. Bu etiketin programın tanım bloklarının olduğu yerde LABEL adı verilen bölümde tanımlanması gereklidir.
GOTO deyiminin kullanıldığı program bloğu içinde bulunması zorunludur. Etiket, bir komut cümlesinin yani bir program noktasının etiketlenmesi için yazıldığında kendisinden sonra " : " karakterinin yazılması zorunludur.
GOTO deyimleri ile ana program ve alt programlar arasında veya bir alt program ile başka bir alt program arasında dallanma yapılamaz. Ayrıca, IF, CASE, FOR, REPEAT, ve WHILE deyimlerinin blokları içine dallanılamaz. Ancak bu deyimler ile kullanılan bloklar içinden, dışarıya dallanma yapılabilir.
Turbo PASCAL' daki kontrol ve döngü deyimlerinin etkinliği ve PASCAL programlarının yapısallığı GOTO deyimine ihtiyacı ortadan kaldırır. Basic ve Fortran' da yazılan programlarda bol miktarda görülen GOTO deyimlerine Pascal programlarında pek rastlanmamaktadır.
Örnek:Aşağıdaki program, 1' den n sayısına kadar olan sayıların toplamını hesaplamaktadır. Program içinde üç kez GOTO deyimi kullanılmıştır. GOTO devam şeklindeki komut cümlesi şartsız, diğerleri ise şartlıdır.
Uses crt; {Windows için Wincrt}VarI,N : INTEGER;Top : REAL;Cev : Char;LabelBasla, Devam, Son;BeginBaşla:Clrscr;I:=0;Top:=0;Write('Bir sayı giriniz=');Readln (N);Devam:=I+1;Top:=Top+1;IF I=N then goto son;GOTO DEVAM;Son:Writeln('1 den', N,'e kadar sayıların toplamı=', Top:5);Writeln;Write ('Devam Edecek misiniz :');Readln (Cev);IF Cev In ['E' , 'e'] then GOTO Basla;End.

Halt
Programın kararlaştırılan bir yerinde durdurulmasını sağlar. ENTER tuşuna basıldıktan sonra varsa HALT komutundan sonra tanımlanan program satırları çalıştırılır.
program halt_ornek;beginif 1 = 1 thenbeginWritelN('Halt Deneme 1');if 2 = 2 thenbeginWritelN('Halt Deneme 2');if 3 = 3 thenbeginWritelN('Halt Deneme 3');Halt(1);end;end;end;Writeln(' Bu Çalıştırılamayacaktır');readln;end
Exit
Program işlem bloklarında tanımlanan herhangi bir koşulun gerçekleşmesi halinde program bloğunun akışını durdurur.
uses Crt; {Windows için Wincrt}beginrepeatif KeyPressed then Exit;Write('Xx');until False;end.

Forward İfadesinin Kullanımı
Program içinde tanımlanan Prosedür blokları içinde bazılarının programın daha sonraki satırlarında tanımlanacağını belirten ifadedir. FORWARD deyimi, sonra tanımlanacak prosedür bloğu devamında kodlanmalıdır.
Aşağıdaki örnek programda ASAMA2 prosedür bloğu devamında görülen FORWARD ifadesi blok bilgilerinin daha sonra tanımlanacağını belirtir. Program I>10 olduğu durumda sona erecektir
program procedure_ornekleri;uses crt; {Windows için Wincrt}var i:integer;Procedure Asama2;forward;Procedure Asama1;Begini:=i+1;Write(I,'.');Asama2;End;Procedu re Asama2;BeginWrite(I*i,'.');if i>10 then halt;readln;Asama1;End;beginclrscr;i:=1;asama1;end .
Yukarıda verilen iki örnek programda procedure ismini takiben herhangi bir değişken adı yazılmadığına dikkat ediniz.
Kullanıcı Tanımlı Function Alt Programları
Pascal'da altprogramlar başlığı altındaki yapısal modüllerden bir diğeri de fonksiyonlardır (function). Function ve Procedure arasındaki farkı anlayabilmek için procedure ve function olarak ayrı ayrı yazılmış bir uygulama üzerinde duralım.
PROCEDURE Toplam(X,Y:integer; var Z:integer);
begin
Z:=X+Y;
end;
FUNCTION Toplam (X,Y:integer)nteger;
begin
TOPLAM:=X+Y;
end;
Örnekte toplam isimli alt yordam (Procedure) X ve Y tamsayılarının toplamını referans parametresi türündeki Z değişkeni aracılığı ile getirir. Procedure durumunda geri döndürülecek değer, VAR ile tanımlanmış bir değişkene atanmaktadır. Fonksiyon olarak tanımlanan TOPLAM modülü ise toplamı kendisi getirmektedir. Fonksiyon sona erdirilmeden önce geri döndürülecek, fonksiyonun ismine atanmaktadır. Toplam isimli fonksiyon, integer tiptedir.
Procedure olarak yazılan TOPLAM alt programı ;
Toplam (A;B;T); (Procedure)
şeklinde çağırılırken function şeklinde geliştirilmiş Toplam alt programı ;
T:=Toplam(A;B); (Function)
komutuyla çağırılır.

Alt programlar
Yapısal programlamanın en önemli yaklaşımlarından biri, temel uygulamayı bir takım parçalara bölerek gerçekleştirmektir. Pascal'da bu parçalar altyordam (procedure) veya fonksiyon (function) olarak kodlanır. Yapısal programlamanın temel tercih nedeni, program modüllerinin bağımsız olarak geliştirilmeleri ve çalışıp çalışmadığının kolaylıkla anlaşılabilmesidir.
Alt programlar genellikle tekrar edilen işlemleri kolaylıkla yapabilmek için yazılırlar. Tekrar edilen işleme örnek olarak, programımız içinde birden fazla yerde faktöriyel hesabı yapmamız gerekiyor ise bunu bir alt program ile hesaplatmamız halinde aynı işleme sahip program satırlarının tekrarı önlenecek, programın takibi kolaylaşacak ve daha verimli hafıza kullanımı söz konusu olacaktır.
Bilgisayar dillerinin tamamında bulunan alt program yapısı PASCAL Programlama dilinde PROCEDURE ve FUNCTION türü alt programlar olmak üzere iki ayrı türdedir. Bu iki ayrı tür alt programlar birbirlerine benzer özellikler taşımalarına rağmen yapısallık ve icra açısından bazı farklılıklar içerirler.
Alt programlarda yapılacak işlemler, ana program içinde nerede gerekiyor ise o noktada ilgili işlemleri yapan alt programın adı yazılarak devreye sokulur.

1.1 Alt Programlar Hakkında Genel Bilgiler
*Her alt programın bir başlığı, bir tanım bloğu, bir de icra bloğu vardır.
*Ana programlar PROGRAM deyimi, prosedür alt programlar PROCEDURE, fonksiyon alt programlar FUNCTION deyimi ile başlar.
*Alt program adının hemen yanında verilen parametreler değer transferi işlemleri için kullanılırlar. Bir alt programa değer transferi yapılarak, her bir çalışmada verilen değişik değerlere bağlı olarak değişik sonuçlar üretmek mümkündür.
*Alt program isminin yanına parametre yazmak seçime bağlıdır. Eğer parametre yazılıyor ise bunlar procedure isminin yanına parantez içinde yazılırlar.
*Pascal programlama dilinde formal ve aktüel parametreler olmak üzere iki tür parametre tanımlanabilir. Formal parametreler, programın tamamına ait olmayıp sadece değer transferi için kullanıldıklarından geçici paramatreler olarak isimlendirilebilirler. Yani bu parametreler ile sadece alt program içinde çalışılabilir. Ana programda, alt programın çalıştırılması için yazılması gereken alt programın yanında yazılan parametreler ise Aktüel parametre adını alırlar. Burada aktüel ve formal parametrelerin sıralanış, sayı ve tip bakımından aynı olması gerekir.
Procedure Alt Programlar
Bir pascal programında Procedure alt programlara erişim ve procedure alt programın program içindeki yeri aşağıdaki genel gösterim şeklinde verilmiştir.
Program ad_;
procedure Altprogram1;
begin
işlem blokları;
end;
procedure Altprogram2;
begin
işlem blokları;
end;
(* ANA PROGRAM*)
BEGIN
işlemler;
Altprogram1;
Altprogram2;
........
işlemler;
........
Altprogram1 ;
........
END.
Alt programlarda, ana programlarda olduğu gibi sabit, değişken ve çeşitli tip tanımlamaları yapılabilir. Yapılan bu tanımlamalar, alt program aktif olduğu sürece geçerli olup alt programın çalışması sona erdiğinde alt programda tanımlanan değişken, sabit ve tipler bellekten silinir.

Procedure işlem blokları iki şekilde kullanılır,
1. Parametresiz Prosedürler
2. Parametreli Prosedürler
Parametreli Prosedürler
Ana program ve alt programlarda tanımlanan değişkenlerin farklı olması durumunda tercih edilirler. Ana programda tanımlanan değişken değerlerinin işleme alınmaları, alt programda tanımlanan değişkenlere aktarılarak yapılır.
Parametreli prosedürlerde de tek yönlü ve çift yönlü olmak üzere iki ayrı tür değer transferi söz konusudur. Eğer procedure ismini takiben parametrelerin tanım cümlesi VAR ile başlıyorsa parametreler arasında çift yönlü değer transferi yapılacak demektir. Yani ana programda kullanılan değişkenler alt programa aktarılacak ve alt programın çalışması sona erdiğinde sonuç değerler ana programa transfer edilir.
Tek yönlü değer transferinde ise parametrelerin tanım cümlesi VAR ile başlamaz, değer transferi ana programdan alt programa olur ve alt programın icrası sonunda ortaya çıkan sonuçlar ana programa transfer edilmez. Her iki tür için yazım örnekleri aşağıda verilmiştir.
Tek yönlü Transfer :Procedure Altyordam(X;Y;Z:integer;KAD:real);
Çift yönlü Transfer :Procedure Altyordam(VAR X;Y;Z:integer;VAR KAD:real);
Veri transferinde String değişken veya bir dizi değişken formal parametre olarak tanımlanamaz. String ve dizi değişkenler formal parametre olarak kullanılacaksa, tip bildirisinin özel bir tip ismi olarak verilmesi gerekir. Aşağıda verilen örnekler sözü edilen kurala göre hatalı yazılmışlardır.
Procedure Altyordam(A:Array1..100 of real);
Procedure Altyordam2(S:String200);
Uygun tanımlamalar yapmak için Type bölümünden yararlanılmalıdır. Aşağıda verilen örnek tanımlar özel tip isimler kullanıldığı için geçerlidir.
Type
Oz=Array1..100 of real;
sozcuk=String200;

Procedure Altyordam(A:Oz);
Procedure Altyordam2(S:Sozcuk);
Ana programdan alt programa transfer sırasında tanım bloklarında kullanılan parametrelerin tipleri aynı olmak zorundadır. Aksi takdirde 'Tip Uyuşmazlığı' hatası meydana gelecektir.
Aşağıdaki örnek programları inceleyiniz.
program paramli1;uses crt; {Windows için Wincrt}vara,b,t:integer;procedure toplam(x,y:integer);begint:=x+y;end;beginclrscr;re adln(a);readln(b);Toplam (a,b);Writeln(t);end.

program paramli2;uses crt; {Windows için Wincrt}vara,b,t:integer;procedure toplam(x,y:integer;var z:integer);beginz:=x+y;end;beginclrscr; readln(a);readln(b);Toplam (a,b,t);Writeln(t);end.
Yukarıdaki programda X ve Y değerlerinin toplamları Writeln(t); program satırında ekrana yazdırılmaktadır. Aynı programda toplamı yazdırmak istenilen parametre değiştirildiğinde program hata verecektir. Aşağıdaki program derlendiği zaman çalışmayacak ve 3 nolu hata meydana gelecektedir. Programı yazarak hatanın nedenini anlamaya çalışınız.
program hatali_paramli;uses crt; {Windows için Wincrt}vara,b,t:integer;procedure toplam(x,y:integer;var z:integer);beginz:=x+y;end;beginclrscr;readln(a);r eadln(b);Toplam (a,b,t);Writeln(z);end.

Örnek 4: Aşağıdaki örnek programda dizgi isimli tek boyutlu bir dizi oluşturulmuş ve bu dizinin elemanları sıra ile 1-100 arasındadır. Bu dizi değer aldıkça altprograma değer transfer etmekte ve alt programda bu dizinin değerleri random komutu ile rastgele sayılardan oluşan yeni bir diziye aktarılmakta ve ana programa geri dönmektedir.
Program degerparametresi; uses crt; {Windows için Wincrt}type DiziTipi=Array[1..100] of integer;varDizgiiziTipi;Yenidizi1,YenidiziiziT ipi;K:word;PROCEDURE Ornekleme(PardiziiziTipi;var YeniDiziiziTipi);beginYenidizi[k]:=Random(Pardizi[k])end;beginfor k:=1 to 100 dobeginDizgi[k]:=K;Ornekleme(Dizgi,YeniDizi1);Writeln(Dizgi[k],' ',YeniDizi1[k]);end;While not keypressed doend.
Parametresiz Prosedürler

Bu tür alt programlarda; alt program içinde kullanılan değişkenler ana program içinde kullanılan değişkenler ile aynıdır. Bu nedenle ana program ile alt program arasında veri transferi yapılmasına gerek yoktur. Aşağıdaki örnek programlar Parametresiz Prosedür kullanımını açıklamaktadır.
program faktoriyel_hesabi; uses crt; {Windows için Wincrt} var fakt:longint; n,i:integer;procedure islem1; begin fakt:=1; for i:=1 to n dobegin fakt:=fakt*i;end;end;begin clrscr;Write('N sayısını giriniz =');Readln(N); islem1;Writeln('N sayısının Faktöriyeli =',fakt:10);repeat until keypressed;end.
Yukarıda verilen programı çalıştırarak sonucu inceleyiniz.
Ekran komutları
Ekran komutları ekrandaki görüntü tasarımı için kullanılan komutlardır. Bu komutların program içinde kullanılabilmesi için, program başlığı satırından sonra USES komutunda CRT (Windows programları için WINCRT) unit isminin yazılması gereklidir. Aksi halde, ekran komutlarıyla ilgili yazılan komutlar Pascal derleyicisi tarafından tanınmayacaktır. En çok kullanılan ekran komutları aşağıda verilmiştir.
Clrscr
"Clrscr" CRT/WINCRT üniti içinde yer alan bir alt programdır. Ekranda daha önce yazılı olan ifadeleri silerek ekranın temizlenmesi amacıyla kullanılır.
GotoXY
Kursörü ekranın istenilen sütun ve satırına taşımak için kullanılır. Kullanımı;
GotoXy(Sütun,Satır);
şeklindedir. Normal bir ekran üzerinde 80 sütun ve 25 satır vardır.
Uses wincrt;varj:word;beginclrscr;for j:=1 to 20 dobegingotoxy(j,j);Write('Balıkesir Üniversitesi');gotoxy(50-j,j);Write('Balıkesir Üniversitesi');end;end.
Readkey
Klavyeden basılan karaktesi okumak için kullanılır. Bu fonksiyonun sonucu char tipi bilgidir. Turbo/Borland Pascal 7.0 'da tek başına kullanıldığında program bu komuta rastladığında, herhangi bir tuşa basılıncaya kadar programın çalışması kesilir.
Uses wincrt;vartus:char;begin clrscr;Write('Balıkesir ');Readkey;Writeln('Üniveristesi');Readkey;end.
Readkey komutunun çok kullanıldığı uygulamalardan biri de basılan veya basılacak karakteri kontrol etmektir.
Aşağıda verilen örnek programda her B tuşuna basıldığında "Balıkesir Üniversitesi" yazmaktadır. Program ESC tuşuna basılarak durdurulmaktadır.
Uses wincrt;vartus:char;j:word;beginrepeattus:=readkey; if upcase(tus)='B' thenWrite('Balıkesir Üniversitesi');until tus=#27;end.

Keypressed
Klavyeden bir tuşa basılıp basılmadığını kontrol etmek amacıyla kullanılan bir komuttur. Aşağıda verilen örnek programı inceleyiniz.
Uses wincrt;vartus:char;j:word;beginj:=0;repeatWrite('B alıkesir Üniversitesi');j:=j+1;if keypressed then tus:=readkey;if j=75 thenbeginclrscr;j:=0;end;until tus=#27;end.

Window
Ekranda pencere oluşturmak için kullanılan bir komuttur. Bu komut sadece Turbo/Borland Pascalda kullanılabilir. Kullanımı;
Window(X1,Y1, X 2,Y2);
X1 :Pencerenin sol sütun numarası (1-80)
Y1 :Pencerenin sol satır numarası (1-25)
X2 :Pencerenin sağ sütun numarası (1-80)
Y2 :Pencerenin sağ satır numarası (1-25)

__________________

Delay
Programın belirtilen süre kadar bekletilmesini sağlar. Delay (1000) komutu, programın 1 sn bekletilmesini sağlamaktadır. Bu komut sadece Turbo/Borland Pascalda kullanılabilir.
uses crt;beginwindow(20,5,60,20);REPEATDELAY(5); Write('BAÜ')NTIL keypressed;end.

ClrEol
Kursörün bulunduğu konumdan satırın sonuna kadar bütün karakterleri silmek için kullanılır. Kursör bulunduğu konumda kalır.
uses winCrt;beginClrScr;Writeln('Günaydın Bugün nasılsınız?');Writeln('Enter tuşuna Basınız...');Readln;GotoXY(1,2); {Kursör 2.satır 1.sütuna konumlandırılıyor}ClrEol;Writeln ('İyi olmanızı duymak güzel.');end.
Highvideo
Ekrana yazılacak yazının parlak yazılmasını sağlar. Bu komut sadece Turbo/Borland Pascalda kullanılabilir.
Lowvideo
Ekrana yazılacak yazının mat yazılmasını sağlar. Bu komut sadece Dos için Turbo/Borland Pascalda kullanılabilir.
Normvideo
Ekrana yazılacak yazının normal parlaklıkta yazılmasını sağlar. Bu komut sadece Turbo/Borland Pascalda kullanılabilir.
Uses Crt;BeginClrscr;Highvideo;Writeln('Parlak');Lowvid eo;Writeln('Mat');Normvideo;Writeln('Normal');End.
WhereX
Kursörün üzerinde bulunduğu sütunun numarasını verir.
WhereY
Kursörün üzerinde bulunduğu satırın numarasını verir.
uses winCrt;beginWrite('Şu anda kursör pozisyonu :',WhereX,',',WhereY);end.
TextColor
Ekrana yazdırılacak yazının rengini ayarlamak için kullanılır. Bu komut sadece Turbo/Borland Pascalda kullanılabilir. Kullanımı;
Textcolor(Renkkodu/Adı);
Renklerin kodları aşağıda verilmiştir.
Renk Kod Adı
Siyah 0 Black
Mavi 1 Blue
Yeşil 2 Green
Turquaz 3 Cyan
Kırmızı 4 Red
Pembe 5 Magenta
Kahve 6 Brown
Açık gri 7 Lightgray
Koyu gri 8 Darkgray
Açık mavi 9 Lightblue
Açık yeşil 10 Lightgreen
Açık turquaz 11 Lightcyan
Açık kırmızı 12 Lightred
Açık pembe 13 Lightmagenta
Sarı 14 Yellow
Beyaz 15 White
Yanıp/sönme 128 Blink
Textcolor(0)=Textcolor(black)
Textbackground
Ekrana yazdırılacak yazının zemin rengini ayarlamak için kullanılır. Bu komut sadece Turbo/Borland Pascalda kullanılabilir. Kullanımı;
uses Crt;begin{ Siyah üzerinde yeşil karakterler}TextColor(Green);TextBackground(Black) ;WriteLn('Merhaba');{ Gri üzerinde yanıp sönen kırmızı karakterler}TextColor(LightRed+Blink);TextBackgrou nd(LightGray);WriteLn('Günaydın!');{ Mavi üzerinde sarı karakterler}TextColor(14); { Yellow = 14 }TextBackground(Blue);WriteLn('nasılsın');NormVide o; { Orijinal özellik }End.
Sound/Nosound
Sound, verilen frekanste ses üretmek için kullanılır. Nosound, sound ile üretilen sesi ortadan kaldırmak için kullanılır. Bu komutlar sadece Turbo/Borland Pascalda kullanılabilir.
uses Crt;beginSound(220);Delay(200);NoSound;end
Diğer komutlar
Chr
Standart CHR fonksiyonu [ 0..255] arasındaki tam sayıların ASCII karşılığı olan karakteri vermektedir.
CHR fonksiyonuna, doğrudan aktarılan tam sayı sayısal ifadeleri alfabetik karaktere çeviren bu fonksiyonun yaygın kullanımlarından biri de, bilgilerin yazıcıya dökümü sırasında klavye üzerindeki komutların ya da kontrol karakterlerinin üretilmesidir. Aşağıdaki örnek programda bir yazıcıda kağıda üst üste basmak için ENTER tuşuna karşılık gelen ASCII 13 karakterini kullanmak amacıyla CHR fonksiyonundan yararlanılabilir.
Örnek:
Program Chr_Ornekses LST;beginWriteln('Endüstri',Chr(13),'Mühendisliği' );Readln;end.
Concat
Bilgilerin birbirlerine eklenmelerini sağlayan, alfa sayısal fonksiyondur. Ekleme işlemleri CONCAT fonksiyonu ile veya alfa sayısal bilgiler arasına + işareti konarak sağlanır. Concat fonksiyonu ile istenilen sayıda katar birbiri ardına eklenebilir. CONCAT fonksiyonunun kullanımı aşağıdaki örnek programda verilmiştir.
Örnek:
Program Ornek_Concatses Crt;{windows için Wincrt}varx1,x2,x3,x4:String[ 20] ;x5,x6:=String[ 50] ;begin clrscr;x1:='Balıkesir '; x2:='Mühendisliği';x3:='Universitesi ';x4:='Endüstri ';x5:=Concat(x1,x3,x4,x2);Writeln('4 sözcüğün CONCAT ile birleştirilmesi');Writeln(x5);x5:=x1+x3+x4+x2;Writ eln('4 sözcüğün + ile birleştirilmesi');Writeln(X5);While Not keypressed do;end.
Upcase
Pascal 'da okunan veya karşılaştırılması yapılan iki karakter dizisinde yazılan harflerin büyük veya küçük oluşu önemlidir. Upcase fonksiyonu küçük harfleri büyük harfe çevirir. Parametre olarak verilen karakterlerin alfabetik olmaması durumunda herhangi bir işlem yapılmaz.
Örnek :
vars : string;i : Integer;beginWrite('Bir Karakter Dizisi Giriniz: ');ReadLn(s);for i := 1 to Length(s) dos[i] := UpCase(s[i]);WriteLn('KARAKTER DİZİSİ BUYUK HARFE DÖNÜŞTÜ ',s);Readln;end.
Copy
Bir karakter dizisinde belirlenen bir bölgeden istenilen uzunlukta bir parçanın kopyalanması için kullanılan fonksiyondur.
Örnek:
uses crt; {windows için Wincrt}var s: string;beginClrscr;s:= 'Balikesir Üniversitesi'WriteLn(Copy(s,11, 4));repeat until keypressed;end.
Programın çıktısı; Univ şeklinde olacaktır.
Delete
Delete fonksiyonu, bir karakter dizisi içindeki belirli bir alt karakter dizisinin silinmesi için kullanılan standart fonksiyondur. Copy komutunda olduğu gibi silinecek ilk karakterin karakter dizisinin kaçıncı elemanı olduğu ve kaç eleman silineceği ifade edilmelidir.
Örnek:
Var s: string;beginS:='Endüstri Mühendisliği Bölümü';Delete(s,10,21);WriteLn(s);end.
Programın Çıktısı: Endüstri şeklinde olacaktır.
Length
Length fonksiyonu bir karakter dizisinin uzunluğunu hesaplamak amacıyla kullanılır. Hesaplama sırasında karakter dizisi arasında boşluklar var ise bunları da bir karakter olarak kabul edecektir.
Örnek:
Program length_ornek;uses crt; {windows için Wincrt}var itring[39];begin clrscr;i:='Endüstri Mühendisliği Bölümü';WriteLn('Uzunluk = ', Length(i));end.
Programın Çıktısı: Uzunluk = 28 şeklinde olacaktır.
Str ve Val
Sayısal giriş ve çıkış işlemleriyle ilgili olarak Pascal komutları arasında kullanılan Str ve Val deyimleri birbirlerinin tam tersi işlemleri yaparlar. Str, girilen sayısal karakterlerin karakter dizisine çevirirken Val, bunun tersine olarak karakter dizisi olarak girilen rakamsal bilgileri sayısal karakterlere dönüştürür. Grafik ekranda sayısal ifadelerin direkt olarak yazdırılması mümkün olmaması nedeniyle sayısal ifadenin str ile string ifadeye dönüştürülerek yazılması gerekir. Yine grafik ekrandan sayısal bilgi girişi yapılamamakta, ancak string olarak bilgi girişi yapılabilmektedir. String olarak girişi yapılan sayısal ifade val fonksiyonu ile sayısal ifadeye dönüştürülmesi gerekir.
Aşağıdaki örnekte klavyeden iki veri girilmektedir. İlk Val fonksiyonuyla k1 kontrol değişkeni O iken, S1 değişkenindeki rakam karakterleri sayısal karakterlere çevrilerek R1 ondalıklı sayısal değişkenine verilir. Aynı işlem ikinci Val fonksiyonuyla da yapılır. Elde edilen R1 ve R2 rakamları çarpılarak R3 değişkenine atanır ve uygun yazım formatıyla ekrana yazılmaktadır.
Örnek:
var s1,s2tring;k1,k2:integer;r1,r2,r3:real;beginread ln(s1);readln(s2);Val(s1,r1,k1); Val(s2,r2,k2);r3:=r1*r2;Writeln(r3:10:2);end.
Pos
Pos fonksiyonu bir karakter dizisinin veya karakterin diğer bir karakter dizisi içinde olup olmadığını, varsa kaçıncı karakterden başladığını (Başladığı karakterin ana karakter dizisindeki sıra numarasını) verir. Aşağıdaki 1. örnek programda s isimli karakter dizisinde boşluk olup olmadığı aranmakta ve boşluk var ise bu karakter dizisinin önüne boşluk sayısınca 0 yerleştirilmektedir. 2. örnek programda i ismi verilen karakter dizisi içindeki j karakter dizisinin konumu araştırılmaktadır. 3. Örnekte ise k isimli bir karakter dizi içinde $ işareti olup olmadığı araştırılmaktadır.
Örnek 1:
Program Ornek_pos1;var s: string;begins := ' 123.5';{ Boşlukları sıfıra çevir }while Pos(' ', s) > 0 dos[Pos(' ', s)] := '0';Writeln(S);Readln;end.
Örnek 2:
Program Ornek_Pos2;var itring[28];j:String[12];begin clrscr;i:='Balıkesir Üniversitesi';j:=' Üniversitesi';Writeln(i);Writeln(j);Writeln('i içinde J nin başlama konumu =',pos(j,i));Writeln;Readln;end.
Örnek 3:
Program Ornek_pos3;var ktring;begink:='123sadsdg&jdfjdsh$fdsf'if pos('$',K)<>0 thenbeginwriteln (' K isimli karakter dizisi içinde $ işareti bulundu');endelseWriteln('Aranılan karakter bulunamadı');end;end.
Bu örnek programda aranılan alt karakter bulunamaz ise bu durumda fonksiyon sıfır değerine sahip olacak ve program else ile başlayan satıra dallanacaktır.

Sistem Birimi ve Giriş Çıkış Elemanları
Burada kısaca anlatılacak olan giriş/çıkış komutları Turbo Pascal dosyaları anlatılırken detaylı bir şekilde anlatıldığından burada sadece alfabetik sırada isimlerinin verilmesi ile yetinilecektir.
Giriş/çıkış elemanları çok genel olarak, programların çalıştırılmasıyla oluşacak dosyaların manyetik ortama yazdırılmalarıyla ilgili komut ve deyimler olarak tanımlanabilir. Bu deyim ve komutlar alfabetik sıraya göre; Append, Assign, Close, Erase, Read, Readln, Write, Writeln, Reset, Rewrite, Rename, Flush vb. 'dir.
Sistem Birimi ve Standart Matematik Fonksiyonlar
Turbo Pascal matematik ağırlıklı mühendislik bilimleri içinde son derece uygun bir dildir. Bir çok temel işlevi yerine getiren matematiksel fonksiyonlar Turbo Pascal'ın sistem birimi içerisinde tanımlanmıştır.
Turbo Pascal sistem birimi içinde standart olarak bulunan standart matematiksel fonksiyonlar ve kullanımları ile ilgili örnekler aşağıda alfabetik sırada verilmiştir.
Abs
Herhangi bir sayısal sabit veya değişkenin mutlak (işaretsiz) değerini verir.
Örnek:
Program ABS_fonksiyonu;varr: Real;i: Integer;beginr := Abs(-4.3); i := Abs(-157);Writeln(r:4:1,i:;end.
ArcTan
Aşağıdaki örnekte R isimli real parametre ile verilen argümanın radyan cinsinden arktanjantını verir. Radyanı dereceye çevirmek için 180/pi ile çarpmak gereklidir.
Örnek:
Program ArcTan;varR: Real;beginr:=1;R := ArcTan(r)*180/pi;writeln(r:5:1);end.
Cos
Derece olarak verilen bir açı değerinin radyana çevrilmesiyle trigonometrik kosinüsünü hesaplar. Açı değerini radyana çevirmek için pi/180 ile çarpmak gerekir.
Örnek:
Program cosinus_Fonksiyonu;varr,Aci: Real;beginaci:=90;R := Cos(aci*pi/180);writeln(r:5:1);end.
Exp
Exp fonksiyonu doğal logaritma parametresi olan e'nin üstel değerini hesaplar. Aşağıdaki örnek program parçasında e'nin 1. üstel değeri (e1 ) hesaplanılmaktadır.
Örnek:
Program Exp_Fonksiyonu;beginWriteln('e = ',Exp(1.0));end.
Frac
Gerçel bir sayının desimal noktadan sonraki kesirli kısmını verir.
Örnek:
Program frac_fonksiyonu;varf1,f2: Real;beginf1 := Frac(4233.1987);f2 := Frac(-4233.1987);Writeln(f1:6:4,' ',f2:6:4);end.
Int
Gerçel sayıların tamsayı bölümünü integer tipinde verir.
Örnek:
Program Int_Fonksiyonu;var f1,f2: Real;beginf1 :=Int(4233.1987);f2 :=Int(-4233.1987);Writeln(f1:6:0,f2:6:0)end.
Ln
Girilen bir sayının e tabanına göre logaritmasını alır.
Örnek:
Program Ln_Fonksiyonu;vare,mn: real;beginmn:=2;e := Exp(mn);Writeln('ln(e) = ',ln(e));end.
Odd
Tamsayı parametrelerin tek sayı olup olmadığının tesbitinde kullanılır.
Örnek :
Program odd_fonksiyonu;uses crt;var i:byte;begin clrscr;for i:=1 to 20 dobeginif Odd(i) thenWriteln(i,' Tek Sayıdır ')elseWriteln(i, ' Çift Sayıdır');end;delay(2000);end.
Ord
Char, byte, integer, boolean vb. şeklinde bildirilmiş parametrelerin tamsayı değerlerini verir. Örneğin Char ile kullanılması durumunda karakterin ASCII kodu elde edilir.
Örnek :
Program ord_Fonksiyonu;var ch:char;beginfor ch:='A' to 'Z' doWriteln(Ch,' icin ASCII Kod ',Ord(ch));Readln;for ch:='a' to 'z' doWriteln(Ch,' icin ASCII Kod ',Ord(ch));end.
Pi
Pi olarak bilinen matematiksel sabitin değerini verir. Pascal programında diğer programlama dillerinde olduğu gibi pi sayısının ayrıca tanıtılmasına gerek yoktur.
Örnek :
Program Pi_fonksiyonu;var d:real;beginWrite('Dairenin çapını giriniz :');Readln(D);Writeln('Dairenin çevresi = ',Pi*D:10:5;end.
Random
Rastgele bir sayı üretir. Üretilen rastgele sayı random ile belirtilen sayıdan küçük olmaktadır.
Örnek:
Program Random_Fonksiyonu;uses Crt; {Windows için Wincrt}beginRandomize;repeatWriteln (Random(99));until KeyPressed;end.
Round
Gerçel sayıların kurala uygun bir şekilde yuvarlatır ve yuvarlatılmış tamsayı olarak verir. Elde edilen yuvarlatılmış sayı yine real tipte saklanır.
Örnek:
Program Round_fonksiyonu;beginWriteln(1.499, ' ',Round(1.499),' a yuvarlatıldı');Writeln(1.5, ' ',Round(1.5),' a yuvarlatıldı');Writeln(1.499, ' ',Round(-1.499),' a yuvarlatıldı');Writeln(-1.5, ' ',Round(-1.5),' a yuvarlatıldı');end.
Sin
Derece olarak verilen bir açı değerinin radyana çevrilmesiyle trigonometrik sinüsünü hesaplar. Açı değerini radyana çevirmek için pi/180 ile çarpmak gerekir.
Örnek :
Program sinus_Fonksiyonu;varr,Aci: Real;beginaci:=90;R := Sin(aci*pi/180);writeln(r:5:1);end.
Sqr
Verilen bir parametrenin karesini verir. Genel kullanım şekli;
Kare:=sqr(sayi);
Sqrt
Verilen bir parametrenin karekökünü verir. Genel kullanım şekli;
Karekok:=sqrt(sayi);
Örnek:
Program Sqr_ve_sqrt;var say:real;beginWrite('Karesi alınacak sayıyı giriniz =');Readln(say);Writeln(say:10:2,' in Karesi ', Sqr(say):10:2);Writeln(Sqr(say):10:2,' nın karekökü',Sqrt(sqr(say)):10:2);end.
Trunc
Verilen bir gerçel sayının tamsayı kısmını verir ve sonucu tamsayı tipinde saklar.
Örnek:
Program Trunc_Fonksiyonu;var f1,f2,f4:real;f3:integer;beginf1:=34.56;f2:=11.9;f 4:=f1/f2;f3:=Trunc(f1/f2);Writeln(f4:8:2,' ',f3);end.
Örnek: Aşağıda verilen programda round ve trunc deyimlerinin birlikte kullanımları verilmiştir.
Program round_ve_trunc;VarVize,final,Ort:integer;BeginRead ln(vize,final);Ort:=Trunc(round(vize*0.4+final*0.6 ));Writeln(Vize:10,Final:10,Ort);End.
Pascal Sözcükleri
Turbo Pascalda kendi işlevleri dışında kullanılamayacak olan sözcükler vardır. Bu sözcükler ayrılmış sözcükler olarak tanımlanmakta olup programcı tarafından yeniden tanımlanamaz, bir değişken ismi olarak kullanılamaz veya değiştirilemezler. Bu sözcüklerin isimleri aşağıda verilmiştir:

And Asm Array Begin
Case Const Constructor Destructor
Div Do Downto Else
End File For Function
Goto If Implementation In
Inline Interface Label Mod
Nil Not Of Object
Or Packed Procedure Program
Record Repeat Set Shl
Shr String Then To
Type Unit Until Uses
Var While With Xor

Tanıtıcılar
Pascal programlama dilinde icra bloğu içinde kullanılan değişkenler VAR tanım bloğu içinde, sabitler ise CONST bloğu içinde tanımlanır. Örneğin A,B değerleri değişken ve C değeri sabit ise bu değerlerin programın tanım bloklarında ifade edilmesi aşağıdaki şekilde olacaktır.
VAR A;B:REAL;
CONST C=12NTEGER;
Burada, VAR'dan sonra gelen REAL ifadesi A ve B değişkenlerinin gerçel sayı veri tipinde olduğunu belirtirken CONST'dan sonra gelen INTEGER ifadesi C sayısının integer veri tipi olduğunu belirtmektedir.
Pascal Programlama dilinde kullanılan değişik veri tiplerinin tanımları ve geçerli olduğu alanlar aşağıda tanımlanmıştır.

Özel Semboller
Bir Pascal programında kullanılabilecek özel semboller A'dan Z'ye büyük ve a'dan z'ye küçük İngiliz alfabesi harfleri, 0-9 arası rakamlardır. Pascal programlama dilinde kullanılan diğer bazı semboller ve anlamları aşağıda tanımlanmıştır.
>, <, = Herhangi değişken ve sabitlerin karşılatırılmasında kullanılır.
[ ] Bu işaret içine diziye ait indis numarası yazılır.
( ) Veri okunması, yazılması, yazılacak/okunacak bilgilerin başlangıç ve bitişlerinde kullanılır.
.. İndisli değişken eleman tanım ayırıcı.
; Pascal komut ve deyimlerini birbirinden ayırmak için kullanılırlar.
' Alfasayısal bilgilerin tanımlanmasında kullanılır. Bilgilerin başlangıç ve bitişlerinde kullanılmaktadır.
, Değişken tanımlarında, okunacak yada yazdırılacak bilgiler arasında ayıraç olarak kullanılır.
: Bilgi karakter yapı tipi tanımlamalarında ve sayısal bilgilerin çıkış formatlarında kullanılır.
. Bir gruba bağlı bir alt grup veya bir kayıt saha ismi tanımlarında elemanlandırma işareti olarak, sabit bilgilerdeki rakamların ondalık işareti olarak ve pascal programlarının sonunu belirlemek amacıyla kullanılır.
:= İşaretin solundaki değere sağındaki bilgiyi atama işlemini yapar.
{ } Açıklama ifadelerinin başlangıç ve bitimlerinde kullanılır.
(* *) Açıklama ifadelerinin başlangıç ve bitimlerinde kullanılır.

Aritmetik İşlem İşaret Karakterleri
Program içinde yapılacak aritmetik işlemlerde kullanılır.
+ Toplama işlemi ve karakter katarlarının birleştirilmesinde kullanılır
- Aritmetik işlemlerin yapılmasında çıkarma işlemi amacıyla kullanılır
* Aritmetik işlemlerin yapılmasında çarpma işlemi amacıyla kullanılır
/ Aritmetik işlemlerin yapılmasında bölme işlemi amacıyla kullanılır
Aritmetik İşlemlerde İşlem Öncelik Sıraları
Öncelik Sırası Aritmetik İşlem ve bağıntılı tanımlar
12345678910 İşaretli sayısal bilgilerParantez içindeki işlemlerAritmetik fonksiyonlarÜs almaÇarpma ve BölmeDIV tam sayıya bölme deyimiMOD (Bölme işleminde kalan bulma işlemi)Toplama ve çıkarmaMantıksal ilişki ifadeleri (=, >,<,)Bağlantı ifadeleri (not,and,or,xor)
İşlem Önceliğinde Bazı Kurallar:
· Aynı öncelik sırasına sahip işlemlerde hangisi önce tanımlanmış ise önce onun işlemi gerçekleştirilir.
· İşlem öncelik sırası küçük olan bir aritmetik işlemin önce yapılması isteniyorsa parantez içine alınmalıdır.
· İç içe birden fazla parantez kullanılması durumunda, işlem öncelik sırası daima en içteki paranteze ait işleminindir.


Pascal'da yazılabilecek en küçük program aşağıdaki gibidir.
Begin
End.
Yukarıda gösterilen küçük program parçasından da anlaşılacağı gibi pascalda bir program begin ile başlar end. ile sona erer.
Pascal'da bir program yapısını biraz daha genişletecek olursak;
Program programadı;
Tanımlamalar
Procedure ve functionlar
Daha açık anlatımıyla;
Program programadı;
Uses unitler
type Özel veri tipleri
Const Sabitler
Label etiketler
var değişken veya değişkenler
begin
end.
*Yukarıda kullanılan tanımlamlarda koyu harf ile yazılan kelimeler komutları ifade etmektedir.
Program komutu; yazdığınız programa bir isim vermek için kullanılır. Fakat bu görülen satır kullanılmak zorunda değildir. Bu komut kullanıldığı zaman dikkat edilmesi gereken husus şudur. Programa verdiğiniz isim boşluk karakteri içermemelidir. Şayet verdiğiniz isim iki kelimeden oluşuyorsa kelimeler arasında _ karakteri kullanılmalıdır. Örneğin; Program ilk_programım
Unit komutu; bu komut pascal'ın unit'lerini veya kendi yazdığınız unitleri kullanmak içindir. Unit birden fazla procedure veya functiondan oluşan bir program parçasıdır. İleride procedure veya fonksiyon kavramı açıklandığında unit kavramı da daha iyi anlaşılacaktır. Ama bu noktada şunun bilinmesinde fayda vardır: İleride de görüleceği üzere pascal'da kullanılacak olan komutların çoğu unit'ler içerisinde bulunan birer procedure veya fonksiyondur.
Type komutu; özel veri tipleri tanımlamak için kullanılır.
Const komutu; sabit tanımlamak için kullanılır.
Label komutu; etiket tanımlamak için kullanılır.
Var komutu; istenen tiplerde değişken tanımlamak için kullanılır.
Yukarıda belirtilen program yapısında bulunan sıra sabittir. Fakat, bir programın içerisinde bazı kısımlar hariç hepsi bulunmak zorunda değildir. Zorunlu olan kısımlar ; Uses, begin ve end. kısımlarıdır.
Pascal'da kullanılan bazı semboller
*#Sembol#* *#Anlamı#*
= Karşılaştırma işlemi için kullanılır.Eşitse.
<> Karşılaştırma işleminde kullanılır.Eşit değilse.
:= Değişkenlere değer atama için kullanılır. a:=5 gibi.
{ } veya (* *) Açıklama yapmak için kullanılır. Basic'teki REM komutuyla aynı işi görür.
: Değişken tanımlamalarında değişken isminden sonra değişken tipini belirlemeden önce kullanalır. a:integer gibi.
; Her satırın sonunda (istisnalar dışında) kullanılır.
Değişken isimlerini belirlerken uyulacak kurallar:
1. Değişken isimleri harf veya _ ile başlamalıdır.
Örneğin: ilk, _ilk gibi.
2. İçerisinde boşluk karakteri bulunmamalıdır. Bu kuralı program komutunu anlatırken öğrendiğinizi hatırlayınız.
Örneğin: ilk_sayi,son_sayi gibi.
3. Pascal'da kullanılan komutlar değişken ismi olamaz.
Örneğin: Begin, var gibi.
4. Değişken isimleri arasında özel karakterler bulunamaz. (+,-,*) gibi.
Örneğin: ilk+sayi, ilk-sayi gibi.
5. Değişken isimlerinde türkçe karakterler kullanılamaz. (ş,ğ,İ,ç gibi)
6. Değişken ismi harf ile başladıktan sonra ikinci karakteri sayı veya _ olabilir.
Örneğin:a1,a_b gibi
String İfadeler:
String ifadeler kısaca; Üzerinde sayısal işlem yapılamayan ifadeler olarak tanımlanabilir.
Pascal'da string ifadeler '' işaretleri arasında belirtilir.
Örneğin: 'Isparta', 'Keçiborlu','Fenerbahçe' gibi.

VERİ TİPLERİ
Tamsayı Tipleri
Tip Adı Sınırları Kapladığı Alan
Shortint -128 127 1 Byte
Byte 0 255 1 Byte
Integer -32768 32767 2 Byte
Word 0 65534 2 Byte
Longint -2147483648 2147483647 4 Byte
Gerçek (Reel) Sayı Tipleri
Tip Adı Sınırları Kapladığı Alan
Real 2.9*10^-9 1.7*10^38 6 Byte
Single 1.5*10^-45 3.4*10^38 4 Byte
Double 5.0*10^-324 3.4*10^308 8 Byte
Extended 3.4*10^-4932 1.1*10^4932 10 Byte
Comp (-2^63)+1 (2^63) -1 8 Byte
STRİNG TİP:
Üzerinde matematiksel işlem yapılmayan alfasayısal değişkenleri tanımlamak için kullanılır.
Örneğin:
atring şeklinde bir değişken tanımlarsanız 255 karakterlik bilgi alır.
atring[n] şeklinde bir değişken tanımlarsanız n karakterlik bilgi alır.
CHAR TİP:
Sadece bir karakterlik bilgi için kullanılır.
String Tipi
Tip Adı Kapladığı Alan
Char 1 Byte

BOOLEAN TİP:
Sadece True (doğru) veya False(Yanlış) değerlerini alabilen bir değişkendir.
String Tipi
Tip Adı Kapladığı Alan
Boolean 1 Byte
TANIMLAMA BLOKLARI
Var tanımlama Bloğu:
Kullanımı:
Değişkenismi:tip;
Birden fazla değişken tanımlanacak ve aynı tipte olacaksa:
Değişkenismi1, Değişkenismi2:tip;
Örnek:
Var
a:integer;
isimtring[10];
ortalama:real;
sayi1,sayi2:byte;
Const tanımlama bloğu:
Daha öncede anlatıldığı gibi sabit tanımlama bloğudur.
Kullanımı:
Const
Sabit adı=değer;
Biçiminde kullanılırsa sabite verilen değer program içerisinde değiştirilemez.
Sabit adı:tip=değer;
Biçiminde kullanılırsa sabite verilen değer ilk değer olarak kabul edilir ve program içerisinde bu değer değiştirilebilir.
Örnek:
Const
Pi=3.14;
Sayi:integer=15;
OPERATÖRLER:
Div: Bir bölme işleminde bölümü verir.
Örnek:
15 div 5 =3
Mod: Bir bölme işleminde kalanı verir.
Örnek:
5 mod 4 =1
String Tipi
Operatör İşlevi
Not Değil
Or Veya
And Ve
Xor Veyadeğil
= Eşit
< Küçük
> Büyük
<= KüçükEşit
>= BüyükEşit
<> Farklı
TURBO PASCAL KOMUTLARI
GİRİŞ - ÇIKIŞ KOMUTLARI
Write - Writeln:
Sabitlerin, değişkenlerin ve işlem sonuçlarının ekrana basılmasını sağlayan komuttur. Yani, basic'teki print komutuyla aynı işlevi görür.
Kullanımı:
Writeln(ifade)
Write(ifade)
Writeln komutu kullanıldığı zaman parantez içerisinde verilen ifade ekrana basıldıktan sonra cursor bir alt satıra iner ve diğer ifadeler buradan itibaren yazılmaya devam eder. Write komutu kullanıldığında ise cursor parentez içerisinde verilen ifade yazıldıktan sonra yazılan ifadenin hemen sonunda bekler ve diğer ifadeler buradan itibaren yazılmaya devam eder.
Şayet bir string ifade akrana basılmak isteniyorsa '' işaretleri arasında parantezler içerisine yazılmalıdır. Bir sabit veya değişken ekrana basılmak isteniyorsa; parantezler içerisine sabit veya değişkenin isminin yazılması yeterlidir. Burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: Birden fazla sabit veya değişkeni aynı anda ekrana basmak istiyorsanız aralarına virgül koyarak yazmalısınız.
Eğer, hem bir string ifade hem de bir değişken veya sabiti beraber ekrana basmak istiyorsanız; değişen veya sabitten sonra veya önce virgül kullanmalısınız.
Örneğin; writeln(a,'a') veya
writeln('b' ,b)
Şimdi bu komutu kullanarak birkaç örnek yazalım.
Örnek 1:
Program ekrana_yaz;
begin
writeln('İlk programım');
end.
Bu program çalıştırıldığında ekrana İlk Programım stringini yazacak ve sonlanacaktır. Sonuçta ekranda çıktıyı şu an için göremiyorsunuz, Alt+F5 tuşlarına basın ekranda yadığınız string ifadenin basılı olduğunu göreceksiniz. Burada şu noktaya da dikkat etmeyi unutmayın. Cusor bir aşağı satırda beklemektedir.
Aynı programı şu şekilde yazarsak.
Program ekrana_yaz;
begin
write('İlk programım');
end.
Bu program da yukarıdaki programla aynı çıktıyı verecektir. Aralarındaki tek fark bu sefer cursorun bir alt satıra geçmeyip string ifadenin hemen sonunda beklemesidir.
Örnek 2:
Mesela çıktısı aşağıdaki gibi olan bir program yazmaya çalışalım.
Süleyman Demirel Üniveristesi
Keçiborlu Meslek Yüksekokulu
begin
writeln('Süleyman Demirel Üniversitesi');
write('Keçiborlu Meslek Yüksekokulu');
end.
Örnek 3:
Şimdide iki değişken tanımlayalım ve bunların toplamlarını ve farklarını ekrana basan bir program yazalım.
var
a,b:byte;
begin
a:=65;
b:=25;
writeln('a+b=',a+b);
writeln('a-b=',a-b);
end.

Sayısal Bilgilerin Formatlı Olarak Yazdırılması
Burada amaç sayısal ifadeleri sağa dayalı olarak yazdırmaktır.
Tamsayı ifadeler için kullanımı:
Kullanımı:
writeln(ifade:uzunluk)
write(ifade:uzunluk)
Burada uzunluk yazılan sayısal ifadeninitolam hane sayısını belirtir. Verilen ifade bu alana sağa dayalı olarak yazılır.
Örnek 4:
begin
write(1:6);
end.
Bu program sonuçta 1'i 6 hane sağa kaydırır ve 6. haneye yazar.Yani sonuç şöyle olur.
1
şeklinde bir çıktı olur.
Clrscr:
Gerçi bu komut bir giriş çıkış komutu değildir ama burada anlatmanın gerekli olduğunu düşünüyorum. Clrscr komutu ekran temizleme komutudur ve crt unit'i içerisinde bulunur. Yani bu şu anlama gelmektedir. Bu komut kullanılacağı zaman mutlaka uses crt komut satırı kullanılmalıdır.

Örnek 5:
uses crt;
begin
clrscr;
write('Merhaba');
end.
Read - Readln:
Klavyeden bilgi almak için kullanılan komuttur. Basic'teki input komutuyla aynı işlevi görür.
Kullanımı:
read(değişken veya değişkenler)
readln(değişken veya değişkenler)
Şayet değşkenler birden fazlaysa aralarına virgül koyulur.
Bilindiği gibi bundan önce yazdığımız programları çalıştrıyor fakat çıktısını görebilmek için alt+F5 tuşlarını kullanıyorduk. İşte readln komutunu öğrendikten sonra artık böyle bir işleme gerek kalmayacaktır. Her programın sonunda end. satırından önce readln; komut satırı kullanılırsa program bütün işlemleri bitirdikten sonra siz bir tuşa basıncaya kadar sizi bekleyecektir.
Örnek 6:
Klavyeden iki sayı alarak bunların toplamlarını ekrana yazan bir program yazınız.
uses crt;
var
a,b:integer;
begin
clrscr;
write('a sayısını giriniz');readln(a);
write('b sayısını giriniz');readln(b);
write('a+b=',a+b);
readln;
end.

Örnek 7:
Klavyeden vize ve final notu girildiğinde o öğrencinin not ortalamasını bulan programı yazınız?
uses crt;
var
vize,finalhortint;
begin
clrscr;
write('vizeyi giriniz');readln(vize);
write('finali giriniz');readln(final);
write('ortalama',vize*0.4+final*0.6);
readln;
end.
Karşılaştırma Komutları
İf - then - else
Verilen şartın doğru veya yanlış olması durumunda istenen işlemleri yapmak için bu program kullanılır.
Kullanımı:
İf şart then şart doğruysa komut veya komutlar else şart doğruysa komut veya komutlar
Bu komut kullanılırken dikkat edilmesi gereken birçok nokta bulunmaktadır. Şayet şart doğru olduğunda kullanılacak komut sayısı 1'den fazla ise bu komutlar begin end bloğu içerisine yazılırlar. Aynı durum şart yanlış olduğu durumda da geçerlidir. Hiçbir zaman else komutundan önceki satırın sonunda ; işareti kullanılmaz. Bu unutulmaması gereken önenli bir kuraldır.

Örnek 8:
Kalvyeden iki sayı alarak büyük olan sayıyı ekrana yazan bir program yazınız?
uses crt;
var
a,b:byte;
begin
write('a sayısı');readln(a);
write('b sayısı');readln(b);
if a>b then
write('a sayısı büyük',a)
else
write('b sayısı büyük',b);
readln;
end.
Örnek 9:
Kalvyeden iki sayı alarak büyük olan sayıyı bulup bunu bir artırarak ekrana yazan bir program yazınız?
uses crt;
var
a,b:byte;
begin
write('a sayısı');readln(a);
write('b sayısı');readln(b);
if a>b then
begin
a:=a+1;
write('a sayısı büyük',a);
end
else
begin
b:=b+1;
write('b sayısı büyük',b);
end;
readln;
end.

Pascal programlama dili ilk olarak 1968 yilinda Niklaus Wirth tarafindan gelistirilmis yüksek seviyeli bir programlama dilidir. Bu dilin Turbo Pascal versiyonu günümüzde mühendislik çalismalarinda/hesaplamalarinda, ticari uygulamalarda, bilim ve egitim alanlarinda yaygin olarak kullanilir.

Turbo Pascal özellikle program yazmada ve okumada sagladigi kolaylilikla çok kullanilan dillerden biridir. Su anda en son olarak 7.0 sürümü bulunan Pascal'in program yapisi çok gelismistir. Programcinin kendi komutlarini yapmasi ve hatta komutlarini toplu halde bir dosyada saklayarak heryerden ulasabilmesi, çok gelismis program yazim editörü, genis yardimi, genis grafik kütüphanesi, çok sayida hazir kütüphanesi, Nesne Tabanli Programlamayi (Object Oriented Programming-OOP) desteklemesi, hata bulma kolayligi ve daha sayamayacagim birçok özelligi ile Pascal güçlü bir dil olma ünvanini tasiyor.

Ayrica Pascal'in Borland Pascal for Windows versiyonuyla windows tabanli program yazmaya olanak vermesi ve su anki en yaygin web tabanli programlama dilleriyle benzerligi ve Delphi'nin temelini olusturmasi onun diger dillerden farklarindan bazilari.

Pascal hakkinda internetten de sayamayacagimiz kadar fazla kaynak ve örnek program kodlari bulabilirsiniz. Pascal'in daha birçok özelligi var ancak bunlarin hepsini burda sayacak degilim. Artik sabirsizlandiginizi biliyorum. O zaman yavas yavas Pascal ögrenmeye baslayalim

[thekiller]

Bunlar neeee? Ben neden bilmiyorum ?

onu bana değil de kendine sormalısın

[thekiller]

İyiki espri yaptık

[HayaLiMs]

saol gusel paylasım